Na de Tweede Wereldoorlog zijn er over de hele wereld minstens 150 gewapende conflicten geweest. Daarbij zijn zeker twintig miljoen mensen gedood en ontvluchtten ruim twaalf miljoen mensen hun land uit angst voor het geweld. Oorlog heeft meestal een verschrikkelijke prijs. Toch hebben de Verenigde Naties toegestemd in een oorlog tegen Saddam Hoessein. Is dat te rechtvaardigen? Om dit te beoordelen moeten de volgende vragen gesteld worden:

• Wordt er voor een rechtvaardige zaak gestreden?
• Is de oorlog het laatste middel om het gewenste doel te bereiken?
• Wat zijn de gevolgen van een grootschalig militair conflict? Wegen de kwalijke gevolgen die met een oorlog gemoeid zijn op tegen het kwaad dat wordt bestreden?
• Wat zijn de eigenlijke motieven voor de oorlog?

Mensenrechten

Dit zijn enkele van de feiten die al voor 17 januari bekend waren, en dus geen gevolgen van een westerse ingreep. De Verenigde Naties achten het zich een plicht om de integriteit te herstellen van volkeren die aan gewelddadige agressie bloot worden gesteld. Het zal duidelijk zijn dat deze omschrijving van toepassing is op de situatie in Koeweit.

Heeft het embargo genoeg tijd gehad?

Sommigen denken dat een embargo de slagkracht van Saddam en zijn leger had kunnen breken. Hij had de hem resterende tijd echter ook kunnen gebruiken om zijn nucleaire capaciteit uit te bouwen, en wie durft te beweren dat iemand die chemische wapens inzet tegen zijn eigen bevolking geen nucleaire wapens inzet tegen zijn buurlanden? Het is duidelijk dat Saddam's machtsaspiraties verder reiken dan de inlijving van Koeweit als negentiende provincie, zeker gezien het militaire arsenaal van Irak.

Sommigen beweren dat de snelle opbouw van een groot geallieerd leger een diplomatieke oplossing in de weg stond. Dit is erg twijfelachtig; er was in elk geval een legermacht nodig om verdere agressie (bijv. tegenover Saoedi Arabië) te voorkomen. Er is tot op het laatste moment ruimte geweest voor een diplomatieke oplossing, maar vanuit Bagdad kwam geen enkel teken in te willen gaan op initiatieven van bijv. James Baker, Willy Brandt en Perez de Quellar. Het is overigens zo dat Saddam de oorlog is begonnen door op 2 augustus Koeweit binnen te vallen. Hem is een termijn gegeven om de strijd te beëindigen. Toen de coalitie het vuur opende was dat niet het begin van de oorlog, maar het begin van de fase van de zelfverdediging en de bevrijding van Koeweit.

Kwaad met kwaad vergelden

Het is onjuist om te beweren dat oorlog niets oplost. Oorlog lost soms wel iets op, het brengt echter geen vrede. Daarvoor zijn recht en rechtvaardigheid nodig. Soms is oorlog nodig om vredesvoorwaarden te scheppen, de vrede bewerkstelligen kan hij echter niet. Oorlog blijft afschuwelijk, een keus tussen twee kwaden. Dat betekent echter niet dat beide keuzes foute keuzes zijn. Integendeel, de ene keus is de goede keus, de andere de foute. Men doet degene, die de goede keus maakt, onrecht door hem/haar met het kwaad van zijn/haar keus te vereenzelvigen.

Oprechte motieven?

Er wordt door sommige activisten op gewezen dat het handhaven van rechtvaardigheid selectief gebeurt en dat er in de geschiedenis vele onrechtvaardigheden door de vingers zijn gezien. Dat is inderdaad waar. Hier zijn echter wel enkele kanttekeningen bij te zetten. Ten tijde van de koude oorlog werden veel zuidelijke landen vanuit Oost en West tegen elkaar uitgespeeld. Per saldo werden zij daar altijd slechter van. Als ze er iets bij wonnen, dan ging die winst naar de machthebbers, niet naar de bevolking. Machthebbers kregen wapens of geld wanneer zij zich maar voegden in de politieke opstelling van hetzij de Sovjet Unie, hetzij de Verenigde Staten. Als er in de zuidelijke landen conflicten waren, werden die gedempt door de Oost/West tegenstelling. Vanaf 1950 zijn er tientallen interventies van Oost en West geweest. Soms economische, soms militaire zoals in Vietnam, Libanon, de Dominicaanse Republiek, Grenada, Panama, Afghanistan en Angola. Deze en andere interventies bewijzen dat de koude oorlog naar het Zuiden werd verplaatst. De derde wereld besefte dat men voorzichtig moest zijn met het op de spits drijven van conflicten, omdat men het risico liep gemanipuleerd te worden.

Door het wegvallen van de koude oorlog springen de altijd al sluimerende conflicten in het oog. Conflicten worden niet meer gedempt door de vrees voor een ingrijpen van de Verenigde Staten of de Sovjet Unie. Er is een rem weggevallen. Dit geldt ook voor de Verenigde Naties. Het handelend optreden van de Verenigde Naties werd vaak belemmerd door de starre Oost/West verhouding. Dankzij de veranderde politieke verhoudingen kunnen de Verenigde Naties nu werk maken van hun principes. Er zijn sinds 2 augustus nota bene twaalf resoluties tegen Irak aangenomen. Dat is nog niet eerder vertoond. Het is verheugend dat de Verenigde Naties de agressie van Saddam Hoessein aan wilden pakken. Dat had eigenlijk al moeten gebeuren toen de oorlog Irak-Iran begon. Dat dat niet gebeurt is, is een kwalijke zaak. Het in het verleden niet ingrijpen bij onrechtvaardige praktijken betekent niet dat het verwerpelijk is dat nu wel te doen. Het is toch verheugend dat er voor het eerst in de geschiedenis op een feitelijke wijze ernst gemaakt wordt met de uitvoering van het beginsel van een wereldrechtsorde.

Hoe nu verder?

Zoals eerder betoogd zal rechtvaardigheid in een militair conflict zijn prijs hebben. Wanneer we die prijs niet wensen te betalen dan betekent dat dat elke agressieve diktator ongestraft zijn gang kan gaan. Als we het serieus nemen met de mensenrechten, dan zullen we die prijs moeten betalen. Dit moet een zeer belangrijke, zo niet doorslaggevende, overweging zijn bij de vraag: `Is de oorlog gerechtvaardigd, ja of nee?'. Deze prijs bestaat echter niet alleen uit het leveren van een militaire inspanning. In het geval van de golfoorlog zullen wij ook moeten helpen bij het ongedaan maken van de olievervuiling. We moeten er zijn voor de nabestaanden van de slachtoffers. We moeten de schulden kwijtschelden van landen die door de oplopende olierekeningen hun toch al bedroevende economie helemaal door het ijs zien zakken. Het is zeer afkeurenswaardig dat Amerika zijn financiële steun aan Jemen tot een tiende heeft teruggebracht omdat Jemen tegen de resoluties van de Veiligheidsraad stemde. Dit leidt niet tot de erkenning van de rechtvaardigheid van de Verenigde Naties in de zuidelijke landen.

Dit artikel verscheen in 1991 in De Vakidioot.

¹Het couveuseverhaal is later onjuist gebleken. Zie bijvoorbeeld hier.